U części osób z zespołem jelita nadwrażliwego (IBS) i przy SIBO dolegliwości robią cukry, których jelito nie wchłania. Nie trawią się w jelicie cienkim, idą dalej, ciągną wodę i fermentują — stąd wzdęcia, ból, biegunka albo zaparcie. Zbiorczo nazywa się je FODMAP.

Program liczy te cukry, nie zgaduje. Każdy składnik w bazie ma podpisane, ile ich niesie w 100 g. Po włączeniu modułu do jadłospisu wchodzą tylko takie posiłki, w których po zsumowaniu wszystkich składników żadna rodzina cukrów nie przekracza progu. Reszta się nie wyświetla inaczej — ona po prostu nie ma prawa wejść do losowania.

Krok 1 Otwórz jadłospis pacjenta

Nie wzorzec z biblioteki, tylko jadłospis połączony z wizytą konkretnej osoby. Wyniki prób należą do pacjenta, więc bez pacjenta nie ma czego zbierać — program to powie wprost.

Krok 2 Włącz moduł jelitowy

Nad jadłospisem stoi przycisk „Moduł jelitowy: wyłączony" (ikona listka). Kliknięcie włącza go w fazie eliminacja. Od tej chwili losowanie bierze wyłącznie posiłki mieszczące się w progach.

Krok 3 Ustaw zapas w puli (zalecane: 60%)

Obok wyboru fazy jest pole „zapas … %". Puste znaczy „każdy posiłek może zająć cały próg". Wpisane 60 znaczy: do puli wchodzą tylko posiłki zajmujące najwyżej 60% progu każdej rodziny. Po co — patrz punkt 5.

Krok 4 Wygeneruj jadłospis i sprawdź go w zestawieniu

Przycisk „Zestawienie FODMAP" kładzie wszystkie posiłki w jednej tabeli, rodzina po rodzinie, plus sumę każdego dnia. To jest miejsce, w którym patrzysz, czy dzień nie zbiera się za wysoko.

Krok 5 Wydaj dietę i poproś o codzienny wpis w aplikacji

Pacjent codziennie otwiera w Dzienniczku zadanie „Samopoczucie". W eliminacji to jest stan wyjściowy: bez niego pierwsza próba nie będzie miała punktu odniesienia. Zapomniany dzień da się uzupełnić z paska dni — pacjent klika pustą kratkę i wpisuje, jak było.

Krok 6 Poczekaj na ustąpienie objawów

Na ekranie „Próby reintrodukcji", nad tabelą prób, stoi pasek ostatnich 14 dni z wpisów pacjenta i zdanie podsumowania. Dopóki w ostatnim tygodniu przeważają dni z objawami — nie zaczynaj prób.

Krok 7 Zaplanuj pierwszą próbę

Na tym samym ekranie: wybierasz rodzinę, program podpowiada posłańca (produkt niosący tylko tę jedną rodzinę) i wylicza trzy dawki w gramach. Ty wybierasz posiłek, do którego pacjent ma to wmieszać, i datę startu.

Krok 8 Opisz wynik i przejdź do następnej rodziny

Po trzech dniach dawek i trzech dniach przerwy wpisujesz wynik: tolerowana albo nietolerowana (i przy której dawce wystąpiły objawy). Sześć rodzin = sześć prób.

Krok 9 Przełącz fazę na personalizację

Gdy mapa rodzin jest wypełniona, zmień fazę w tym samym polu, w którym stała „eliminacja". Progi przeliczą się z wyników tego pacjenta: rodziny tolerowane przestają zawężać pulę.

Przy pojedynczym posiłku

Na liście posiłków przy każdym daniu stoi znacznik:

• FODMAP w normie — wszystkie rodziny poniżej 75% progu.
• FODMAP na granicy — któraś rodzina między 75% a 100% progu. Wolno, ale to jest posiłek, który sam wypełnia dzień.
• FODMAP ponad próg — któraś rodzina powyżej 100%. Do puli taki posiłek nie wejdzie; jeżeli stoi w jadłospisie, to znaczy, że trafił tam przed włączeniem modułu albo z ręki.
• nie da się policzyć — w składzie jest produkt bez podpisanego profilu. Traktuj jak czerwone: przy IBS zgadywanie jest gorsze niż odmowa.

Suma dnia — w zestawieniu FODMAP

Pod każdym dniem stoi jego suma i „sufit". Sufit to nie norma, tylko punkt odniesienia: ile by wyszło, gdyby każdy posiłek tego dnia stał dokładnie na progu. Dzień na 40% sufitu ma zapas. Dzień na 95% sufitu jest zbudowany z samych dań stojących na granicy — formalnie każde legalne, razem dużo.

Po co zapas 60%. Bez niego dzień potrafi dojść do 97% sufitu. Przy zapasie 60% najgorszy dzień schodzi w okolice 40%. Kosztem jest węższa pula — przy niskich kaloriach śniadań potrafi zostać kilka pozycji. Dlatego domyślnie jest puste: to ma być Twoja świadoma decyzja przy konkretnym pacjencie.

Progi pilnują nie tylko losowania. Każda wymiana — Twoja w panelu i pacjenta w telefonie — przechodzi przez tę samą kontrolę: program przelicza cały posiłek po podmianie i odmawia, jeżeli wyszedłby ponad próg.

• Zamiennik, który podniósłby posiłek ponad próg — nie pokaże się na liście pacjentowi, a Tobie pokaże się z powodem odmowy.
• Zamiennik bez podpisanego profilu jest odrzucany: po podmianie posiłku nie dałoby się policzyć.
• Posiłek, który już przed wymianą stoi ponad progiem, nie blokuje wymian, które go obniżają — inaczej odebralibyśmy jedyną drogę naprawy.
• Cały posiłek przechodzi tę samą kontrolę: dołożenie z bazy, podmiana kafelka w kalendarzu, własny przepis, kopia z biblioteki, wymiana posiłku przez pacjenta. Danie ponad progiem albo ze składnikiem bez profilu nie wchodzi, a pacjent nie zobaczy go na liście „Wymień posiłek". Posiłek przeliczony na inną kaloryczność — w generatorze („dopuść skalowanie gramatury"), w oknie „Dodaj posiłki z bazy" (kratka „skaluj porcje") i polem „… kcal — przelicz" przy posiłku — jest liczony po przeliczeniu: dawka rośnie razem z gramaturą, a ponad próg nie wchodzi.

Wymianę pacjenta możesz w ogóle wyłączyć: przy jadłospisie, w menu „Wymiana posiłków: włączona / wyłączona". Nowe jadłospisy mają ją wyłączoną — wtedy pacjent widzi dietę tak, jak ją ułożyłeś, i nie ma czego podmieniać.

Sześć rodzin, nie pięćdziesiąt produktów

Jelito nie reaguje na „czosnek", tylko na cukier, który w czosnku siedzi. Rodzin tych cukrów jest sześć: fruktany, GOS, laktoza, fruktoza nadmiarowa, sorbitol, mannitol. Wynik próby czosnkiem dotyczy więc wszystkich nośników fruktanów — cebuli, pszenicy, kapusty.

Posłaniec musi być czysty

Posłaniec to produkt, który niesie jedną rodzinę, a nie trzy naraz. Program sprawdza to po liczbach i podpowiada tylko takie produkty — najchętniej te, które pacjent już ma we własnym jadłospisie. Gdyby posłaniec niósł dwie rodziny, po objawach nie wiedziałbyś, która zawiniła.

Trzy dni, rosnąca dawka

Dzień 1 — w okolicy progu. Dzień 2 — dwa razy tyle. Dzień 3 — trzy razy tyle. Dawki w gramach liczy program z profilu produktu i progu rodziny; nie „garść", tylko liczba, którą pacjent odmierzy. Dawkę wmieszuje się w danie zwykłej diety eliminacyjnej — program podpowiada, które danie najmniej psuje pomiar.

Potem trzy dni przerwy

Przerwa jest zawsze, nawet gdy nic się nie działo. Bez niej nie wiadomo, czy objawy są po czosnku, czy już po miodzie. Jeżeli wystąpiły objawy, przerwę liczy się od ich ustąpienia, nie od ostatniej dawki — i właśnie po to pacjent zapisuje samopoczucie także w dni przerwy.

Wynik to hipoteza, nie diagnoza

Wpisujesz go Ty. Tolerowana otwiera pacjentowi całą rodzinę produktów, nietolerowana zostawia ją na progu eliminacji. Wynik należy do pacjenta i obowiązuje we wszystkich jego jadłospisach. Rachunek czasu: 6 prób × (3 dni + 3 przerwy) ≈ 36 dni, realnie 5–8 tygodni. Rodziny o znanym wyniku (np. potwierdzona nietolerancja laktozy) po prostu wpisujesz — nie ma po co ich testować.

Na start eliminacji

„Przez najbliższe tygodnie odstawiamy naraz kilka grup produktów, które u części osób fermentują w jelicie. To nie jest dieta na zawsze — chodzi o to, żeby objawy ustąpiły, a potem żebyśmy sprawdzili, które z tych produktów Pani/Panu szkodzą. Jadłospis ma Pani/Pan w aplikacji; proszę nic nie przeliczać, wszystko jest policzone.

Jedna rzecz do zrobienia codziennie: w Dzienniczku jest zadanie Samopoczucie. To 10 sekund. Proszę klikać także w dni, kiedy nic się nie dzieje — właśnie te dni są mi potrzebne najbardziej."

Na start pierwszej próby

„Dieta zostaje taka sama. Zmienia się jedno: przez trzy dni dokłada Pani/Pan jeden produkt w dawce, którą aplikacja pokaże co do grama — pierwszego dnia najmniej, trzeciego najwięcej. Po zjedzeniu proszę kliknąć Zjadłem dawkę.

Potem trzy dni przerwy bez tego produktu — także wtedy, gdy nic się nie działo. Przez cały ten czas proszę dalej zapisywać samopoczucie. Jeśli będzie bardzo źle, proszę przerwać i zapisać — to też jest wynik."

Gdy pacjent pyta „czy to znaczy, że mam alergię"

„Nie. To nie jest alergia ani uczulenie. Te cukry u każdego fermentują — u Pani/Pana jelito reaguje na to objawami. Dlatego szukamy nie czy wolno, tylko ile."

Wspólna zasada tych odmów: brak danych jest zgłaszany, a nie uzupełniany szacunkiem. Przy zespole jelita nadwrażliwego przyjęta „na oko" wartość kończy się objawami u pacjenta.